Biến đổi khí hậu đang tái định hình cách con người sản xuất, tiêu dùng và phát triển kinh tế. Những tác động ngày càng rõ rệt buộc xã hội phải nhìn lại mối liên hệ giữa tăng trưởng và môi trường sống. Trong dòng chảy đó, việc làm rõ phát thải là gì trở thành nền tảng để hiểu nguyên nhân, hệ quả và vai trò của từng cá nhân, tổ chức.
Phát thải là gì?
Phát thải được hiểu là quá trình con người thải ra môi trường các chất gây ô nhiễm trong quá trình sản xuất, sinh hoạt và tiêu dùng năng lượng. Phổ biến nhất là phát thải khí, đặc biệt là thải CO2 từ công nghiệp, giao thông và đốt nhiên liệu hóa thạch, góp phần làm gia tăng hiệu ứng nhà kính và nóng lên toàn cầu.
Bên cạnh đó, phát thải còn tồn tại dưới dạng chất thải rắn gây ô nhiễm đất, chất thải lỏng làm suy thoái nguồn nước, và chất thải phóng xạ tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng cho hệ sinh thái và sức khỏe con người. Trước áp lực môi trường ngày càng lớn, khái niệm phát thải ròng bằng 0 ra đời, hướng tới việc cân bằng giữa lượng khí nhà kính phát sinh và lượng được hấp thụ hoặc loại bỏ, thông qua giảm phát thải và các giải pháp trung hòa carbon.
Các loại phát thải phổ biến hiện nay
Dưới đây là những loại phát thải phổ biến nhất hiện nay, được phân loại theo nguồn và tính chất phát sinh:
- Phát thải khí nhà kính: Bao gồm CO₂, CH₄, N₂O – các khí có khả năng giữ nhiệt trong khí quyển, làm gia tăng hiệu ứng nhà kính và thúc đẩy quá trình nóng lên toàn cầu.
- Phát thải từ nguồn cố định: Phát sinh tại các điểm cố định như nhà máy, lò hơi, trạm phát điện do hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch.
- Phát thải từ nguồn di động: Đến từ các phương tiện giao thông như ô tô, xe máy, tàu thuyền, góp phần lớn vào ô nhiễm không khí đô thị.
- Phát thải trong quá trình công nghiệp: Hình thành trực tiếp trong chuỗi sản xuất vật liệu, điển hình là xi măng, thép, hóa chất.
- Phát thải từ chất thải rắn và lỏng: Chất thải sinh hoạt và sản xuất xả ra đất, nước, gây ô nhiễm kéo dài nếu không được xử lý đúng cách.
Nguồn phát thải đến từ đâu?
Trên thực tế, phát thải không xuất hiện ngẫu nhiên mà tập trung vào một số hoạt động cốt lõi của nền kinh tế và đời sống con người:
- Hoạt động sản xuất công nghiệp
Các ngành như nhiệt điện, xi măng, thép, hóa chất phát thải lượng lớn khí CO₂ và khí nhà kính do phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và quy trình sản xuất tiêu tốn năng lượng. Đây là nhóm nguồn phát thải lớn và khó kiểm soát nhất hiện nay. - Giao thông vận tải
Phương tiện sử dụng xăng, dầu như ô tô, xe máy, tàu biển, máy bay thải ra CO₂, NOₓ và bụi mịn. Mật độ giao thông tăng nhanh tại đô thị khiến phát thải từ lĩnh vực này ngày càng chiếm tỷ trọng cao. - Sản xuất nông nghiệp
Chăn nuôi gia súc phát sinh khí methane, trong khi canh tác lúa nước và sử dụng phân bón hóa học tạo ra khí N₂O – những loại khí có khả năng gây hiệu ứng nhà kính mạnh. - Sinh hoạt hằng ngày của con người
Tiêu thụ điện, đốt nhiên liệu, xử lý rác thải và thói quen sử dụng sản phẩm dùng một lần đều gián tiếp hoặc trực tiếp tạo ra phát thải, góp phần làm gia tăng áp lực lên hệ sinh thái toàn cầu.
Phát thải ảnh hưởng như thế nào đến môi trường và con người?
Tác động đến biến đổi khí hậu
Khi phát thải vượt quá khả năng hấp thụ tự nhiên của Trái Đất, hiệu ứng nhà kính bị khuếch đại, làm nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng lên. Hệ quả là băng tan, mực nước biển dâng, thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất và cường độ ngày càng lớn, phá vỡ cân bằng khí hậu vốn mong manh.
Ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng
Phát thải không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn là vấn đề y tế cộng đồng. Khí thải từ giao thông, công nghiệp và sản xuất năng lượng làm gia tăng ô nhiễm không khí, kéo theo các bệnh hô hấp, tim mạch và ung thư. Đặc biệt, nhóm trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, làm tăng gánh nặng cho hệ thống y tế.
Hệ lụy dài hạn đến kinh tế – xã hội
Về lâu dài, phát thải cao làm suy giảm năng suất lao động, phá hủy cơ sở hạ tầng do thiên tai và gây bất ổn chuỗi cung ứng. Chi phí khắc phục hậu quả khí hậu ngày càng lớn, tạo áp lực lên ngân sách quốc gia và làm gia tăng bất bình đẳng xã hội giữa các khu vực và thế hệ.
Các giải pháp giảm phát thải đang được áp dụng
Giải pháp ở cấp độ cá nhân
Mỗi cá nhân đều góp phần tạo ra phát thải thông qua tiêu dùng, di chuyển và sinh hoạt hằng ngày. Khi hiểu đúng phát thải là gì, việc thay đổi thói quen sống sẽ trở thành bước đi nền tảng nhưng mang lại tác động lâu dài cho môi trường.
- Giảm sử dụng phương tiện cá nhân chạy bằng nhiên liệu hóa thạch, ưu tiên đi bộ, xe đạp hoặc phương tiện công cộng
- Tiết kiệm điện, nước và hạn chế tiêu thụ năng lượng không cần thiết trong sinh hoạt
- Lựa chọn sản phẩm thân thiện môi trường, có vòng đời dài và khả năng tái chế cao
- Hạn chế rác thải nhựa dùng một lần, phân loại rác tại nguồn để tăng hiệu quả tái chế
Những hành động nhỏ này, khi được nhân rộng, có thể giúp giảm đáng kể lượng khí CO₂ và các khí nhà kính phát thải ra môi trường.
Giải pháp ở cấp độ doanh nghiệp
Doanh nghiệp là một trong những nguồn phát thải lớn nhất do hoạt động sản xuất, vận hành và chuỗi cung ứng. Vì vậy, giải quyết bài toán phát thải là gì ở cấp độ doanh nghiệp mang tính quyết định đối với mục tiêu giảm phát thải quốc gia và toàn cầu.
- Tối ưu quy trình sản xuất để giảm tiêu hao năng lượng và nguyên vật liệu
- Kiểm kê và đo lường phát thải carbon nhằm xây dựng lộ trình cắt giảm rõ ràng
- Áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, tái sử dụng chất thải làm đầu vào sản xuất
- Thực hiện báo cáo phát triển bền vững, minh bạch hóa dữ liệu môi trường
Không chỉ giảm rủi ro pháp lý, các doanh nghiệp kiểm soát tốt phát thải còn nâng cao uy tín thương hiệu và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Ứng dụng công nghệ và năng lượng tái tạo
Công nghệ được xem là đòn bẩy quan trọng giúp giải quyết tận gốc vấn đề phát thải trong dài hạn. Việc chuyển dịch từ năng lượng hóa thạch sang năng lượng sạch đang trở thành xu hướng tất yếu trên toàn cầu.
- Ứng dụng năng lượng mặt trời, gió và sinh khối để thay thế nguồn điện truyền thống
- Sử dụng hệ thống lưu trữ năng lượng giúp tối ưu khai thác nguồn tái tạo
- Triển khai công nghệ sản xuất ít carbon, vật liệu xanh và xây dựng tiết kiệm năng lượng
- Ứng dụng AI, IoT trong giám sát và quản lý phát thải theo thời gian thực
Sự kết hợp giữa công nghệ và năng lượng tái tạo không chỉ giúp giảm phát thải mà còn mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững, thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu toàn cầu.
Nguyên tắc trong quản lý và giảm phát thải khí nhà kính
Theo tinh thần Nghị định 06/2022/NĐ-CP, các hoạt động giảm nhẹ phát thải khí nhà kính cần được triển khai dựa trên những nguyên tắc nền tảng sau:
- Phù hợp với điều kiện phát triển và cam kết quốc tế
Giảm phát thải phải hài hòa với điều kiện kinh tế – xã hội trong nước, tuân thủ pháp luật hiện hành và các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia, hướng tới mô hình kinh tế các-bon thấp, tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. - Quản lý thống nhất, minh bạch và công bằng
Hoạt động giảm nhẹ phát thải được quản lý theo nguyên tắc trách nhiệm rõ ràng, minh bạch và công bằng. Mục tiêu giảm phát thải được điều chỉnh linh hoạt theo ưu tiên phát triển quốc gia và định hướng của Chính phủ. - Vận hành thị trường các-bon trên cơ sở tự nguyện
Việc trao đổi hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon phải công khai, đảm bảo hài hòa lợi ích giữa các chủ thể, với sự tham gia tự nguyện của tổ chức, cá nhân. - Kiểm soát chặt các chất gây suy giảm tầng ô-dôn
Hoạt động nhập khẩu, xuất khẩu các chất gây hiệu ứng nhà kính chỉ được thực hiện với các quốc gia là thành viên Nghị định thư Montreal, theo đúng lộ trình quy định.
Lộ trình giảm nhẹ phát thải khí nhà kính như thế nào?
Tại Việt Nam, khung giảm nhẹ phát thải được định hình rõ ràng trong Nghị định 06/2022/NĐ-CP, với sự phân vai trách nhiệm giữa cơ quan quản lý nhà nước và các cơ sở phát thải.
Ở cấp vĩ mô, các bộ quản lý các lĩnh vực phát thải trọng điểm như năng lượng, giao thông, nông nghiệp, sử dụng đất, chất thải và công nghiệp có trách nhiệm xây dựng kế hoạch giảm nhẹ phát thải cho từng ngành. Các kế hoạch này được triển khai theo lộ trình đến năm 2030, chia giai đoạn thực hiện đến năm 2025, bảo đảm phù hợp với cam kết Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC). Trọng tâm không chỉ nằm ở mục tiêu cắt giảm, mà còn ở việc hoàn thiện công cụ quản lý, chính sách và giám sát phát thải theo chuẩn mực quốc tế.
Ở cấp vi mô, các cơ sở thuộc danh mục phát thải khí nhà kính bắt buộc phải thực hiện kiểm kê phát thải theo quy định của Thủ tướng Chính phủ. Doanh nghiệp cần cung cấp dữ liệu hoạt động, xây dựng phương án giảm phát thải phù hợp với điều kiện sản xuất – kinh doanh. Từ giai đoạn 2026–2030, các cơ sở sẽ vận hành theo cơ chế hạn ngạch phát thải do Bộ Tài nguyên và Môi trường phân bổ, đồng thời được tham gia trao đổi, mua bán hạn ngạch và tín chỉ carbon trên thị trường carbon.
Cách tiếp cận này cho thấy, hiểu đúng phát thải là gì đồng nghĩa với việc nhận thức rõ vai trò của từng chủ thể trong lộ trình giảm phát thải quốc gia, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và trung hòa carbon dài hạn.
Khi nhận thức đúng về phát thải, mỗi hành động đều có thể tạo ra thay đổi tích cực. Hãy tiếp tục tìm hiểu sâu hơn và chủ động điều chỉnh lựa chọn của mình để góp phần xây dựng tương lai bền vững cho thế hệ sau.