Biến đổi khí hậu, áp lực pháp lý và xu hướng tiêu dùng xanh đang buộc mọi cá nhân, tổ chức phải nhìn lại tác động môi trường của mình. Những con số tưởng chừng vô hình giờ đây trở thành thước đo trách nhiệm và năng lực phát triển dài hạn. Trong bối cảnh đó, việc hiểu dấu chân carbon là gì chính là bước khởi đầu để thích nghi và hành động đúng hướng.
Dấu chân carbon là gì?
Dấu chân carbon là gì? Hiểu một cách chính xác, đây là thước đo phản ánh tổng lượng khí nhà kính phát thải ra môi trường từ mọi hoạt động của con người, không chỉ ở mức trực tiếp mà còn bao gồm cả tác động gián tiếp trong toàn bộ vòng đời. Từ việc tiêu thụ điện, sử dụng phương tiện giao thông, sản xuất hàng hóa cho đến cung ứng dịch vụ, tất cả đều để lại một “dấu vết” phát thải nhất định.
Theo khái niệm dấu chân carbon, lượng khí này được quy đổi về đơn vị CO₂ tương đương (CO₂e) nhằm thống nhất cách tính, bởi phát thải không chỉ đến từ CO₂ mà còn từ methane (CH₄), nitrous oxide (N₂O) và nhiều loại khí nhà kính khác có khả năng giữ nhiệt cao hơn. Chính sự tích lũy phát thải này là nguyên nhân cốt lõi thúc đẩy biến đổi khí hậu và hiện tượng nóng lên toàn cầu.
Việc hiểu rõ dấu chân carbon không chỉ giúp cá nhân và doanh nghiệp nhận diện tác động môi trường của mình, mà còn là nền tảng để xây dựng chiến lược giảm phát thải bền vững, có thể đo lường và kiểm soát.
Phân loại dấu chân carbon theo phạm vi tác động
Mỗi nhóm dấu chân carbon phản ánh một nguồn phát thải khác nhau, từ hành vi cá nhân đến quy mô quốc gia, giúp việc đo lường và kiểm soát khí nhà kính trở nên chính xác hơn:
- Dấu chân carbon cá nhân: Phát sinh từ các hoạt động hằng ngày như di chuyển, sử dụng điện nước trong sinh hoạt, tiêu dùng thực phẩm, mua sắm quần áo và xử lý rác thải. Đây là nhóm gắn trực tiếp với lối sống và thói quen tiêu dùng.
- Dấu chân carbon của sản phẩm: Bao gồm toàn bộ phát thải trong vòng đời sản phẩm, từ khai thác nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển, sử dụng cho đến giai đoạn thải bỏ hoặc tái chế.
- Dấu chân carbon của tổ chức, doanh nghiệp: Được tính từ tổng lượng khí thải trong quá trình vận hành như sản xuất, tiêu thụ năng lượng, logistics và hoạt động văn phòng.
- Dấu chân carbon cấp quốc gia: Là tổng hợp phát thải từ năng lượng, công nghiệp, vật liệu, cùng các hoạt động nhập khẩu và xuất khẩu, phản ánh mức độ tác động của một quốc gia lên biến đổi khí hậu.
Ý nghĩa của việc đo lường dấu chân carbon
Việc đo lường dấu chân carbon giúp chuyển các tác động môi trường vô hình thành con số cụ thể, từ đó tạo cơ sở khoa học cho hành động và quyết định:
- Giúp cá nhân, doanh nghiệp và tổ chức xác định chính xác nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất trong toàn bộ vòng đời hoạt động, từ sản xuất, vận hành đến tiêu dùng.
- Là bước khởi đầu bắt buộc để xây dựng lộ trình Net Zero, khi mọi mục tiêu giảm phát thải đều cần dựa trên dữ liệu đo lường rõ ràng, có thể theo dõi và đánh giá.
- Hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao chất lượng báo cáo ESG, tăng độ tin cậy của dữ liệu môi trường và tránh các rủi ro liên quan đến “greenwashing”.
- Gia tăng lợi thế cạnh tranh trên thị trường khi người tiêu dùng và đối tác ngày càng ưu tiên những thương hiệu minh bạch, có trách nhiệm với khí hậu.
- Ở cấp độ cá nhân, đo dấu chân carbon giúp mỗi người nhận diện thói quen phát thải cao trong sinh hoạt, từ đó điều chỉnh lối sống theo hướng tiết kiệm năng lượng và bền vững hơn.
Cách tính dấu chân carbon cơ bản
Phương pháp ước tính dấu chân carbon của mỗi cá nhân
Cách tính dấu chân carbon không quá phức tạp, nhưng đòi hỏi nhìn thẳng vào những thói quen tiêu dùng và sinh hoạt tưởng chừng rất nhỏ. Thông qua việc lượng hóa các nguồn phát thải chính, mỗi người có thể nhận diện mức độ tác động của mình lên môi trường và chủ động điều chỉnh lối sống theo hướng bền vững hơn.
- Xác định nguồn phát thải: Liệt kê toàn bộ hoạt động phát sinh CO₂ như sử dụng điện, nước, nhiên liệu; phương tiện di chuyển; tiêu dùng thực phẩm; thói quen mua sắm và xử lý rác thải sinh hoạt.
- Thu thập dữ liệu tiêu thụ: Ghi nhận số kWh điện, lượng xăng dầu, quãng đường di chuyển, khối lượng rác thải hoặc tần suất sử dụng các dịch vụ tiêu tốn năng lượng.
- Áp dụng hệ số phát thải: Sử dụng các hệ số quy đổi do tổ chức môi trường công bố để chuyển đổi mức tiêu thụ thành lượng CO₂ tương đương.
- Tổng hợp kết quả: Cộng toàn bộ lượng phát thải từ các nguồn để ra tổng dấu chân carbon cá nhân trong một khoảng thời gian nhất định.
Hiện nay, nhiều công cụ trực tuyến của các tổ chức uy tín như WWF, EPA hay The Nature Conservancy hỗ trợ ước tính nhanh. Dù kết quả chỉ mang tính tương đối, chúng vẫn giúp cá nhân hình dung rõ tác động môi trường của mình và xác định hướng thay đổi phù hợp.
Đánh giá phát thải carbon trong hoạt động doanh nghiệp
Việc đánh giá dấu chân carbon có thể do đội ngũ nội bộ đủ năng lực thực hiện hoặc thông qua bên thứ ba độc lập nhằm đảm bảo tính khách quan, minh bạch. Hiện nay, hai khung tham chiếu phổ biến nhất là Giao thức phát thải khí nhà kính (GHG Protocol) và tiêu chuẩn ISO 14064-1, được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu để xác định dấu chân carbon được tính như thế nào trong quy mô doanh nghiệp.
Giao thức GHG, do WRI và WBCSD xây dựng, phân loại phát thải thành ba phạm vi cốt lõi, giúp doanh nghiệp nhận diện toàn diện nguồn phát sinh khí nhà kính:
- Phạm vi 1 – Phát thải trực tiếp: Bao gồm lượng khí nhà kính thải ra từ các nguồn do doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát, như lò hơi, lò nung, máy phát điện đốt nhiên liệu hóa thạch; phương tiện vận tải thuộc sở hữu công ty; các quy trình công nghiệp; hoạt động xử lý chất thải và nước thải tại cơ sở vận hành.
- Phạm vi 2 – Phát thải gián tiếp từ năng lượng: Phát sinh từ việc tiêu thụ điện, hơi nước, nhiệt hoặc làm mát mua từ bên ngoài. Dù không trực tiếp tạo ra tại doanh nghiệp, các phát thải này vẫn là hệ quả tất yếu của hoạt động sản xuất – kinh doanh.
- Phạm vi 3 – Phát thải gián tiếp khác: Bao trùm toàn bộ chuỗi giá trị, như đi công tác, mua sắm nguyên vật liệu, vận chuyển bên thứ ba và xử lý chất thải ngoài phạm vi kiểm soát. Đây là nhóm rộng nhất, phức tạp nhất nhưng cũng phản ánh đầy đủ nhất dấu chân carbon của doanh nghiệp.
Cách giảm dấu chân carbon
Đánh giá phát thải carbon
Muốn hiểu rõ dấu chân carbon là gì trong hoạt động của mình, doanh nghiệp cần bắt đầu bằng việc đo lường lượng khí thải hiện tại. Việc tính toán phát thải giúp bóc tách chính xác nguồn phát sinh carbon lớn nhất, từ tiêu thụ điện, nhiên liệu, vận hành máy móc đến chuỗi cung ứng. Khi dữ liệu đã rõ ràng, các giải pháp cắt giảm sẽ không còn mang tính cảm tính mà trở thành chiến lược có cơ sở, giúp doanh nghiệp giảm dấu chân carbon hiệu quả và kiểm soát được tiến trình chuyển đổi.
Chuyển sang năng lượng tái tạo để giảm phát thải dài hạn
Năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời mái nhà, đang trở thành lựa chọn then chốt trong lộ trình giảm dấu chân carbon hướng tới net zero. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất của doanh nghiệp là chi phí đầu tư, vận hành và bảo trì. Mô hình hợp tác với các đối tác năng lượng như GreenYellow giúp tháo gỡ vấn đề này khi doanh nghiệp được sử dụng điện tái tạo ngay lập tức thông qua hợp đồng PPA dài hạn, không cần vốn đầu tư ban đầu nhưng vẫn hưởng lợi từ giá điện ổn định và phát thải thấp.
Hiện đại hóa thiết bị để tối ưu hiệu suất năng lượng
Việc duy trì các thiết bị tiêu hao nhiều điện năng khiến chi phí vận hành và lượng phát thải tăng theo thời gian. Nâng cấp sang công nghệ tiên tiến như hệ thống LED, HVAC, BMS hay khí nén hiệu suất cao giúp giảm đáng kể mức tiêu thụ điện. Thông qua các hợp đồng hiệu quả năng lượng, doanh nghiệp vừa cải thiện năng suất sản xuất, vừa từng bước giảm dấu chân carbon một cách bền vững và có thể đo lường được.
Khi nhận thức được dấu chân carbon, mỗi quyết định đưa ra đều có thể tạo nên khác biệt tích cực. Hãy chủ động tìm hiểu sâu hơn để từng bước giảm phát thải và hướng tới lối sống, mô hình kinh doanh bền vững hơn.